تاریخچه نخستین فیلم رنگی تاریخ سینمای ایران

تاریخ سینمای ایران با کشف و معرفی فناوری‌های نوین سینمایی گره خورده است؛ یکی از مهم‌ترین نقاط عطف در این مسیر، ورود تصاویر متحرک رنگی به عرصه تولیدات سینمایی بود. اولین فیلم رنگی ایران نه تنها افق‌های جدیدی برای کارگردانان و فیلم‌برداران ایرانی گشود، بلکه آغازگر عصری نو در تجربه دیداری مخاطبان ایرانی به شمار می‌رود. این مقاله با نگاهی تاریخی به ورود نخستین فناوری‌های سینما به ایران، از مظفرالدین‌شاه و میرزا ابراهیم‌خان عکاس‌باشی گرفته تا نخستین فیلم رنگی تاریخ سینما در جهان و بازتاب آن در ایران، به بررسی روند شکل‌گیری و تحول این رسانه‌ی هنری نوین می‌پردازد.

5 سال از نمایش نخستین فیلم های برادران لومیر در گراند کافة پاریس (28 دسامبر 1895 م گذشته بود که مظفرالدین شاه طی نخستین سفرش به اروپا در 17 تیر 1279 درکونتراکس ویل فرانسه با پدیدة «سینماتوگراف» آشنا شد.

او بلافاصله تهیه  اسباب آن را به عهده یکی از ملتزمین، میرزا ابراهیم خان عکاس باشی (1253 ـ 1294 ش)، پسر میرزا احمد خان صنیع السلطنة عکاسباشی گذاشت.

نخستین فیلم ایرانی

نخستین فیلم ایرانی با دوربینی از نوع گومون از جشن گلهای اوستاند بلژیک در 23 مرداد 1279 برداشته شد و پس از خاتمة سفر، ابراهیم خان تا سالهای آخر حکومت مظفرالدین شاه «فیلمبردارباشی» دربار بود.از جمله از شیرهای باغ وحش فرح ‏آباد و آیین قمه‏ زنی سبزه میدان در محرم 1280 فیلمبرداری کرد و جلسات نمایش فیلم در دربار و خانه‏ های اعیان ترتیب داد. ابراهیم خان پس از مرگ مظفرالدین شاه از دربار کناره گرفت و سینما را فروگذاشت.

سینما در انحصار دربار بود که ابراهیم صحاف باشی طهرانی پروژکتوری به تهران وارد کرد و حیاط پشتی دکان آنتیک فروشی خود را جهت نمایش فیلم مرتب کرد. صحاف باشی پیش از مظفرالدین شاه، طی سفری به لندن در 28 اردیبهشت 1277، ارزش سینما را دریافته بود و کارش را که گسترش داد.

نخستین سالن عمومی سینما

صحاف باشی نخستین سالن عمومی سینما را در آبان 1283 در خیابان چراغ گاز گشود. اما به دلیل تحریم آخوندها و نارضایتی دربار، پس از یک ماه، سینماداری را فروگذاشت. صحاف باشی، که به زودی از مشروطه خواهان بنام شد ، مصایبی به سرش آمد و پروژکتور و فیلم هایش را به حراج گذاشت ، سر آخر نیز به هند مهاجرت کرد .

بیش از 2 سال پس از تعطیل سالن صحافباشی، مهدی ایوانف ، معروف به روسی خان (1254 – 1346 ش) پروژکتور و حلقه ، فیلم از پاته پاریس تهیه کرد و از ماه های آغازین حکومت محمد علیشاه جلسات نمایش فیلم در دربار و خا نه ‏های اعیان ترتیب داد. روسی خان از 22 مهر 1286 حیاطی را کنار عکاسخانه خود ، به سینما تبدیل کرد. ماهی نگذشت که مهاجری قفقازی به نام آقایوف از 15 آبان 1286 سینمایی را در قهوه ‏خانه زرگرآباد، واقع در خیابان چراغ گاز، دایر کرد. آقایوف و روسی خان در ادامه سالن‏ های سینمای دیگری در نقاط مختلف تهران به راه انداختند.

هنگام به پایان رسیدن دوره استبداد صغیر، آقایوف سالن هایش را فرو گذاشته بود و روسی خان، فقط چند ماهی، سینما فاروس را دایر نگه داشت. اما کوشش هایش نتیجه ‏ای نداشت و به فرانسه کوچید.

نخستین فیلم رنگی تاریخ سینما

فیلم در میان ستارگان، نخستین فیلم رنگی تاریخ سینما که در سال 1902/1291 ساخته شده، یک طوطی و یک ماهی قرمز نیز حضور دارند. صدالبته جالب‌ترین بخش این فیلم، روش رنگی کردن آن است.

فیلم در میان ستارگان، توسط عکاس و مخترع، ادوارد ریموند ترنر در لندن ساخته شده است. ریموند ترنر با تکنیک رنگ‌آمیزی ای که در تاریخ 22 مارس 1899/ 2 فروردین 1278 آن را به ثبت رساند، پیشتر توسط تاریخ‌نگاران فیلم به عنوان یک شکست عملی محسوب می‌شد. فریم‌های پشت سر هم با عبور از فیلترهای قرمز، آبی و سبز روی فیلم ثبت می‌شدند و سپس مجموعه سه تصویر را می‌شد با عبور از میان فیلترهای مشابه برای بازآفرینی تصویر رنگی نهایی روی پرده نمایش انداخت.

فرایند رنگ آمیزی، نیازمند یک دوربین و پروژکتور مخصوص و سفارشی بود، الهام‌بخش تکنیک عکاسی رنگی اختراع شده توسط همکار ترنر، فدریک یوگن ایوز بود. (جالب اینجاست که در عکس‌برداری علمی بخصوص درعکاسی نجومی و حتی در پیشرفته‎ترین تلسکوپ‌های جهان نیز از روش مشابهی برای ثبت تصاویر رنگی استفاده می‎شود).

مایکل هاروی

یکی از متصدیان موزه برادفورد با همکاری متخصصان آرشیو فیلم، مسئولیت بازسازی و ترمیم این اثر تاریخی را برعهده گرفت. از آنجا که نسخه اصلی فیلم به‌صورت سیاه و سفید ضبط شده بود، کارشناسان ناچار بودند برای بازآفرینی رنگ‌ها، تعیین کنند که هر فریم از کدام فیلتر رنگی (قرمز، سبز یا آبی) باید عبور کند. در نهایت، با بهره‌گیری از چاپگر اپتیکی و ثبت مجدد فریم‌ها، فیلم به فرمت ۳۵ میلی‌متری تبدیل شد تا امکان نمایش آن فراهم گردد.

عملیات ترمیم کارایی تکنیک ترنر را اثبات کرد و تصاویری از یک ماسکو، سه کودک و یک ماهی قرمز را با رنگ‌های زنده نمایان ساخت. یکی از مسئولان بخش فیلم موزه اجازه داد تا در روز 13 سپتامبر / 23 شهریور، عموم مردم بتوانند پس از گذشت بیش از یک قرن برای نخستین بار این فیلم را تماشا کنند.

سینما به عنوان یکی از مهم‌ترین پدیده‌های فرهنگی و اجتماعی قرن بیستم، از همان آغاز ورودش به ایران در دوران قاجار تا به امروز، نقش چشمگیری در بازنمایی تحولات اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی کشور ایفا کرده است. ورود مظفرالدین‌شاه به اروپا و آشنایی او با اختراع نوظهور سینماتوگراف، نقطه‌ آغاز مواجهه ایرانیان با رسانه‌ای نوین بود که تا آن زمان هیچ نمونه‌ای از آن در فرهنگ بومی وجود نداشت. اقدامات پیشگامانی همچون میرزا ابراهیم‌خان عکاس‌باشی، ابراهیم صحاف‌باشی، روسی‌خان و آقایوف، نه تنها مسیر را برای نمایش عمومی فیلم هموار کرد، بلکه زیرساختی برای شکل‌گیری تدریجی صنعت سینمای ایران فراهم آوردند.

از نخستین فیلم‌های خبری و مستند مانند مراسم قمه‌زنی و نمایش شیرهای باغ‌وحش گرفته تا تأسیس اولین سالن‌های عمومی سینما در تهران، همه و همه نشان می‌دهد که ایرانیان از همان ابتدا با اشتیاق به این پدیده نگریستند. با وجود محدودیت‌های اجتماعی، فتوای علما و مخالفت دربار در مقاطع مختلف، سینما توانست جایگاه خود را به‌عنوان یک هنر مردمی تثبیت کند.

همچنین بررسی فنی نخستین تلاش‌های جهانی برای تولید فیلم رنگی – مانند کارهای ادوارد ترنر در اوایل قرن بیستم – نشان می‌دهد که سینما همواره در مسیر نوآوری و پیشرفت فناوری حرکت کرده است. این نوآوری‌ها، امروزه در قالب جلوه‌های ویژه، انیمیشن‌های دو و سه‌بعدی و موشن‌گرافیک‌ها، بخش جدایی‌ناپذیر تولیدات سینمایی شده‌اند؛ نمونه بارز آن فعالیت استودیوهای حرفه‌ای همچون «دژاوو» است که با بهره‌گیری از تکنولوژی‌های روز در تولید تیزرهای تبلیغاتی، فیلم‌های صنعتی و مستندهای بیوگرافی، سینما را در خدمت تبلیغات، آموزش و مستندسازی قرار داده‌اند.

در نهایت، تاریخ سینمای ایران، تاریخی پرفراز و نشیب است که از یک آغاز درباری و انحصاری به یک ابزار هنری و رسانه‌ای فراگیر بدل شده است. مطالعه و بازخوانی این مسیر نه تنها به درک بهتر از سیر تحولات فرهنگی ایران کمک می‌کند، بلکه الهام‌بخش نسل‌های آینده برای حفظ میراث تصویری کشور و حرکت به سوی تولیدات سینمایی خلاقانه‌تر و بین‌المللی خواهد بود.

– استودیو دژاوو با مشارکت آقایان محمد ظل انوار ( تهیه کننده ) و مرتضی نیتی ( کارگردان و مدیر آتیله ) در سال 1390 راه اندازی شد و تولیدات متمرکز این مجموعه در حوزه ساخت انواع تیزرهای تبلیغاتی ( رئال انیمیشن دو بعدی و سه بعدی ، ویژوال افکت ، موشن گرافیک و…) فیلم های صنعتی ، مستند بیوگرافی و … در گریدهای مختلف از لحاظ بودجه تولید می باشد. ایده پردازی ، پیش تولید ، تولید ، تدوین ، ساخت انواع انیمیشن و یا ویژوال افکت اصلاح رنگ ، صداگذاری ، صدابرداری ، جلوه های سمعی و بصری ، تنها بخشی از فعالیت های این استودیو می باشد.